12. yüzyılda Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılan Türk dünyasının ilk tasavvufi eseridir. Eser Türk dünyasında henüz tam anlamıyla yerleşim göstermemiş İslam uygarlığı çerçevesinde kaleme alınmış ve İslam kültürünü yaygınlaştırmak amcı gütmüştür.
Didaktik bir tarzda yazılan eser 12 ve 7'li hece ölçüsü kalıbıyla yazılmıştır. Eser adını hikmet denilen şiirlerden almıştır. Hikmet anlamı derin, şaşırtıcı söz anlamına gelir.
Eser hem tasavvuf açısından değerli hem de 12 yy Türkçesi açısından önemlidir. 12 yy Türkçesinin özelliklerini çok açk şekilde bu eserde görmek olanaklıdır.Yesevi çok iyi düzeyde Arapça ve Farsça bilmesine rağmen Türkçe kullanmaya çok önem vermiş ve Anadolu'nun Türkleşmesinde yadsınamaz bir katkı sunmuştur.
Ahmet Yesevi pek çok öğrenci yetiştirmiş ve bu öğrencilerde Anadolu'ya gelerek Ahi Evran, Hacı Bektaş, Mevlana, Taptuk Emre, Yunus Emre gibi isimleri yetiştirmişlerdir.
ANADOLU DIŞI İLK İSLAMİ ESERLER etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
ANADOLU DIŞI İLK İSLAMİ ESERLER etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
16.12.2007
DİVAN Ü LÜGAİ'T-TÜRK
DİVAQN Ü LÜGATİ'T-TÜRK
Türk dilinin bilinen ilk sözlüğü olan Divan ü Lügati't-Türk Kaşkarlı Mahmut tarafından kaleme alınmıştır. Ansiklopedik bir sözlük olan bu kitap sadece sözcüklerin anlam ve kullanıldığı yerleri gösteren bir kayak değil aynı zamanda etimolojik değeri de olan bir eserdir. Arap alfabesinde olmaan Türkçede kullanılan sesleri göstermek için yeni işaretler kullanan Kaşkarlı Türkçenin özelliklerini de ayrıntılı bir biçimde ortaya koymuştur.
Araplara Türkçe öğretmek amacıyla karşılaştırmalı bir çalışma yapan Kaşkarlı Mahmut eserini Arap diliyle yazsa da Türkçenin pek çok özelliğini de eserinde ayrıntısıyla göstermiştir.
İslam Öncesi Türk edebiyatı hakkında en kapsamlı örnekleri derlemiş, Türk boylarının ağız ve şive özelliklerine örnek koşuk ve savları derlemiş, Türk boylarının yaşadıkları yerleri, özelliklerini, geçim olanaklarını inceleyerek eserine almış ve Türk dünyasının bilinen ilk harita çalışmasıyla eserinde göstermiştir.
Bu açılardan bakıldığında Divan ü Lügati't-Türk sadece bir sözlük olmaktan çıkıp Türk dünyası için bir kutsal metin oluşturmuştur. Eser hem ilk bilinen sözlüğümüz, hem ilk dilbilgisi çalışması kitabı, hem de Türklere ait ilk harita çalışmasını içinde barındırır.
Eser yazıldıktan sonra Abbasi Halifesi Ebu kasım'a sunulmuş, Türkçe öğrenmenin gerekliliğini göstermiştir.
"Ben bu kitabı hikmet, seci, atalar sözü, şiir, nesir, gibi şeylerle süsleyerek hece harflerinin sırasına göre düzenledim. Araştırıcı onu yerinde bulsun, sırasında arasın diye her kelimeyi yerli yerine koydum. Derinliklerini meydana çıkardım, katılıklarını yumuşattım. Yıllarca birçok güçlüklere göğüs gerdim. Bu lugat kitabını baştan sona sekiz bölümde topladım..." diyen Kaşkarlı eserini tüm dünyaya bir kültür hazinesi olarak miras bırakmıştır.
Türk dilinin bilinen ilk sözlüğü olan Divan ü Lügati't-Türk Kaşkarlı Mahmut tarafından kaleme alınmıştır. Ansiklopedik bir sözlük olan bu kitap sadece sözcüklerin anlam ve kullanıldığı yerleri gösteren bir kayak değil aynı zamanda etimolojik değeri de olan bir eserdir. Arap alfabesinde olmaan Türkçede kullanılan sesleri göstermek için yeni işaretler kullanan Kaşkarlı Türkçenin özelliklerini de ayrıntılı bir biçimde ortaya koymuştur.
Araplara Türkçe öğretmek amacıyla karşılaştırmalı bir çalışma yapan Kaşkarlı Mahmut eserini Arap diliyle yazsa da Türkçenin pek çok özelliğini de eserinde ayrıntısıyla göstermiştir.
İslam Öncesi Türk edebiyatı hakkında en kapsamlı örnekleri derlemiş, Türk boylarının ağız ve şive özelliklerine örnek koşuk ve savları derlemiş, Türk boylarının yaşadıkları yerleri, özelliklerini, geçim olanaklarını inceleyerek eserine almış ve Türk dünyasının bilinen ilk harita çalışmasıyla eserinde göstermiştir.
Bu açılardan bakıldığında Divan ü Lügati't-Türk sadece bir sözlük olmaktan çıkıp Türk dünyası için bir kutsal metin oluşturmuştur. Eser hem ilk bilinen sözlüğümüz, hem ilk dilbilgisi çalışması kitabı, hem de Türklere ait ilk harita çalışmasını içinde barındırır.
Eser yazıldıktan sonra Abbasi Halifesi Ebu kasım'a sunulmuş, Türkçe öğrenmenin gerekliliğini göstermiştir.
"Ben bu kitabı hikmet, seci, atalar sözü, şiir, nesir, gibi şeylerle süsleyerek hece harflerinin sırasına göre düzenledim. Araştırıcı onu yerinde bulsun, sırasında arasın diye her kelimeyi yerli yerine koydum. Derinliklerini meydana çıkardım, katılıklarını yumuşattım. Yıllarca birçok güçlüklere göğüs gerdim. Bu lugat kitabını baştan sona sekiz bölümde topladım..." diyen Kaşkarlı eserini tüm dünyaya bir kültür hazinesi olarak miras bırakmıştır.
Eser uzun yıllar kayıp eserlerden olarak kalmasına rağmen Kilisli Muallim Rıfat tarafından tesadüfen bulunmuştur ve eserin tek orjinal nüshası vardır.
ATABETÜ'L-HAKAYIK
ATABETÜ'L-HAKAYIK
Atabetü'l Hakayık (Gerçeklerin Eşiği) , Edip Ahmet Yükneki'nin, Karahanlı beylerinden Muhammed Dâd Sipehsalar'a hediye ettiği, hadis ve Arapça beyitlere dayanarak yazdığı şiirlerle ahlaklı insan olmanın yollarını, ahlak ilkelerini açıklamış, çeşitli ahlakî öğütlerde bulunmuş, İslamî düşünce ve görüşlere yol gösterici olmuştur. 'Hibetü'l-Hakayık', veya 'Aybetü'l-Akayık' olarak da isimlendirilir.Eserde dünyayı, Tanrıyı, insanı bilmenin sadece bilim yoluyla olabileceği anlatılır. Bilginin faydası ve bilgisizliğin zararı hakkında olan konuyu işlemiştir. Türk nazım birimi dörtlüklerle oluşan bu eserini şair, Yusuf Has Hacib'in 'Kutadgu Bilig'i gibi aruz vezniyle ve Kaşgar diliyle yazmıştır. Şairin bu eserini nerede ve ne zaman yazdığı kesin olarak bilinmemektedir. Atabetü'l Hakayık'ın Kaşgar diliyle, Uygur harfleriyle yazılmış ilk yazması İstanbul'da Ayasofya Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.
• ==Özellikleri== •
Gerçeklerin eşiği anlamına gelir.
• Konusu din ve ahlaktır.
• Didaktik (öğretici) bir eserdir.
• Mesnevi tarzında yazılmıştır.
• 46 beyit ve 101 dörtlükten oluşmaktadır.
• Aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
• Arapça ve Farsça kelimeler vardır.
• Telmih (hatırlatma) sanatı kullanılmıştır.
• Eserin Konusu:Eser 14 bölümden oluşur.Baştaki 5 bölüm giriş,şairin {nevi}adını verdiği 8 bölüm asıl konu, sondaki 1 bölüm de bitiriş bölümüdür. Giriş bölümleri {kaside}biçimiyle(aa ba ca da...) ,asıl konu ile ilgili bölümler ve bitiriş bölümü (dörtlüklerle) [aaba]yazılmıştır.Giriş bölümünde 80 beyit, asıl konu ve bitiriş bölümlerinde 101 dörtlük vardır.
Eserin tamamı 484 dizeden oluşur.
KUTADGU BİLİG
KUTADGU BİLİG
Kutadgu Bilig, Türk dilinin en temel eserlerinden ve Türk dili araştırmalarının en mühim kaynaklarındandır. İslâmî Dönem Türk edebiyatının adı bilinen ilk şair ve düşünürü Balasagunlu Yusuf Has Hacip tarafından kaleme alınmıştır.
Eserini Balasagun'da yazmaya başlayan Yusuf, 1068 yılında memleketinden ayrılarak Doğu Karahanlı Devleti'nin merkezi olan Kaşgar'a gitmiş ve eserini 18 ay sonra, 1069 (Hicrî 462) yılında burada tamamlamıştır. Kitabını bitirince bunu, Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunmuş, Han da eseri çok beğendiği için Yusuf’u, takdiren “Hâs Hâcib (Uluġ Hâcib)” tayin etmiştir.
“Kutadgu” kelimesi, “saadet, kut” manasındaki “kut” kelimesinin üzerine isimden fiil yapan
Kutadgu Bilig, Türk dilinin en temel eserlerinden ve Türk dili araştırmalarının en mühim kaynaklarındandır. İslâmî Dönem Türk edebiyatının adı bilinen ilk şair ve düşünürü Balasagunlu Yusuf Has Hacip tarafından kaleme alınmıştır.
Eserini Balasagun'da yazmaya başlayan Yusuf, 1068 yılında memleketinden ayrılarak Doğu Karahanlı Devleti'nin merkezi olan Kaşgar'a gitmiş ve eserini 18 ay sonra, 1069 (Hicrî 462) yılında burada tamamlamıştır. Kitabını bitirince bunu, Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunmuş, Han da eseri çok beğendiği için Yusuf’u, takdiren “Hâs Hâcib (Uluġ Hâcib)” tayin etmiştir.
“Kutadgu” kelimesi, “saadet, kut” manasındaki “kut” kelimesinin üzerine isimden fiil yapan
“-ad-” ekiyle fiilden isim yapan “-gu” ekinin eklenmesi sonucu oluşmuştur ve “bilig”le beraber “saadet, mutluluk veren bilgi/ilim” anlamını taşımaktadır.
Eser, insanlara dünyada tam anlamıyla kutlu olmak için gereken yolu göstermek amacıyla kaleme alınmıştır. Yusuf Hâs Hacib, eserinde aruz ölçüsünü kullanmıştır. İlâveler ile birlikte yaklaşık 88 başlık altında toplanan eserin esas kısmını oluşturan bölüm kısaltılmış mütekarip yani fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūl ve vezniyle yazılmıştır (eserde yalnız bir dörtlük içinde tam mütekarip geçmektedir: bk. 3800-3801). 1.-6520. beyitler mesnevi tarzında kendi arasında kafiyelidir. Eserin sonuna eklenmiş olan parçalardan gençliğine acıyıp ihtiyarlığından bahseden 44 beyitlik bir kısım (beyit 6521-6564) tam mütekarip (fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun) vezninde olup, kaside tarzında ve aa ba ca şeklinde devam etmektedir. Zamanın bozukluğundan ve dostların eziyetlerinden bahseden 40 beyitlik bir parça (beyit 6565-6604) ise evvelki parçanın vezninde ve tarzındadır. Kitap sahibi Ulu Hâs Hâcib Yusuf’un kendi kendisine nasihat vermesinden bahseden 41 beyitlik parça da (6605-6645. beyitler) eserin aslı gibi, kısaltılmış mütekarip vezninde ve kaside tarzındadır.
Eser, insanlara dünyada tam anlamıyla kutlu olmak için gereken yolu göstermek amacıyla kaleme alınmıştır. Yusuf Hâs Hacib, eserinde aruz ölçüsünü kullanmıştır. İlâveler ile birlikte yaklaşık 88 başlık altında toplanan eserin esas kısmını oluşturan bölüm kısaltılmış mütekarip yani fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūl ve vezniyle yazılmıştır (eserde yalnız bir dörtlük içinde tam mütekarip geçmektedir: bk. 3800-3801). 1.-6520. beyitler mesnevi tarzında kendi arasında kafiyelidir. Eserin sonuna eklenmiş olan parçalardan gençliğine acıyıp ihtiyarlığından bahseden 44 beyitlik bir kısım (beyit 6521-6564) tam mütekarip (fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun fa‘ūlun) vezninde olup, kaside tarzında ve aa ba ca şeklinde devam etmektedir. Zamanın bozukluğundan ve dostların eziyetlerinden bahseden 40 beyitlik bir parça (beyit 6565-6604) ise evvelki parçanın vezninde ve tarzındadır. Kitap sahibi Ulu Hâs Hâcib Yusuf’un kendi kendisine nasihat vermesinden bahseden 41 beyitlik parça da (6605-6645. beyitler) eserin aslı gibi, kısaltılmış mütekarip vezninde ve kaside tarzındadır.
Eserde hem beyit hem de dörtlük nazım birimi bir arada kullanılmıştır ki bu durum İslam çerçevesinde gelişen edebiyatımızın halen İslam Öncesi dönemin etkisinde olduğunu da gösterir. Dörtlükler az da olsa eserde kullanılmıştır.
O dönem için Türk edebiyatında yeni olduğu tahmin ve tasavvur edilen aruz ölçüsünün ilâve parçalardaki kafiye dışında, şair tarafından pürüzsüz bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Eser, yarı hikâye ve yarı temsil (allegorik) tarzında yazılmış olup, arada hareketi hazırlayıcı ve izah edici monologlara ve canlı tasvirlerin bulunduğu sahnelere yer verilmiştir.
Kaşgarlı Mahmut ve onun eseri Divaü Lügati't-Türk ile çağdaştır, hatta hemen hemen aynı yıllarda yazılmış olması o dönem Türkçenin gördüğü itibar açısından da dikkate değer.
O dönem için Türk edebiyatında yeni olduğu tahmin ve tasavvur edilen aruz ölçüsünün ilâve parçalardaki kafiye dışında, şair tarafından pürüzsüz bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Eser, yarı hikâye ve yarı temsil (allegorik) tarzında yazılmış olup, arada hareketi hazırlayıcı ve izah edici monologlara ve canlı tasvirlerin bulunduğu sahnelere yer verilmiştir.
Kaşgarlı Mahmut ve onun eseri Divaü Lügati't-Türk ile çağdaştır, hatta hemen hemen aynı yıllarda yazılmış olması o dönem Türkçenin gördüğü itibar açısından da dikkate değer.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)